Słownik pojęć i skrótów używanych w psychologii i psychoterapii. Został stworzony z myślą o osobach, które chcą lepiej zrozumieć język używany w terapii i psychoedukacji. Zawiera on przystępnie wyjaśnione terminy, które często pojawiają się podczas spotkań terapeutycznych oraz w materiałach dotyczących zdrowia psychicznego.
A B C D E F G H I J K L M N O P R S T U W Z
A
Abreakcja
Intensywne, często nagłe uwolnienie emocji związanych z trudnym lub traumatycznym doświadczeniem, które wcześniej było tłumione. Emocjonalna reakcja, która pozwala na uzewnętrznienie silnych uczuć, takich jak płacz czy krzyk.
Adaptacja
Proces dostosowywania się do nowych sytuacji, zmian lub trudności. Obejmuje zarówno zmiany w myśleniu, jak i zachowaniu, które pomagają lepiej funkcjonować w rzeczywistości.
ADHD
Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, objawiający się trudnościami z koncentracją, impulsywnością i nadmierną aktywnością.
Afirmacje
Świadomie powtarzane pozytywne zdania, które mają wzmacniać poczucie wartości, poczucie wpływu i zdrowe przekonania. Mogą pomóc w przebudowie negatywnego dialogu wewnętrznego.
Afazja
Trudność w używaniu języka mówionego lub w rozumieniu mowy oraz w rozumieniu tekstu czytanego, czyli w odbiorze języka.
Afekt
Krótka, intensywna reakcja emocjonalna, zwykle widoczna w zachowaniu (np. wybuch płaczu, nagłe wzruszenie, impuls złości).
Agorafobia
Zaburzenie lękowe polegające na unikaniu miejsc lub sytuacji, z których trudno byłoby uciec lub uzyskać pomoc.
Aksjologia osobista
Zestaw wartości, którymi kieruje się dana osoba. Wpływa na decyzje, granice, relacje i poczucie sensu.
Aleksytymia
Trudność w rozpoznawaniu, nazywaniu i rozumieniu własnych emocji. Często wynika z braku bezpiecznego uczenia się emocji w dzieciństwie.
Alienacja
Poczucie odłączenia od siebie, ludzi lub otoczenia — jakby wszystko było obok, a nie „moje”.
Ambiwalencja
Stan, w którym jednocześnie czujemy sprzeczne emocje — np. radość i lęk, potrzebę bliskości i potrzebę odejścia. Naturalny element procesów zmian.
Anhedonia
Trudność w odczuwaniu przyjemności lub radości z rzeczy, które dotąd sprawiały satysfakcję. Często towarzyszy depresji i wypaleniu.
Anoreksja
Zaburzenie odżywiania charakteryzujące się silnym lękiem przed przytyciem i zniekształconym obrazem ciała.
Apatia
Osłabienie energii życiowej, motywacji i zainteresowań. Może być reakcją na długotrwały stres, przytłoczenie, brak sensu.
Apatyczna reakcja
Chwilowa obojętność emocjonalna jako reakcja na przeciążenie lub trudność.
Asertywność
Umiejętność wyrażania swoich potrzeb, emocji i granic w sposób spokojny i szanujący zarówno siebie, jak i drugą osobę.
Aspiracje
Cele i marzenia, które kierują naszym rozwojem.
Atak paniki
Nagłe, intensywne doświadczenie silnego lęku, któremu mogą towarzyszyć drżenie, duszność, kołatanie serca i poczucie zagrożenia.
Analiza transakcyjna
Psychologiczny model opisujący relacje poprzez trzy stany „ja”: Dziecko, Dorosły, Rodzic. Pomaga rozumieć konflikty i style komunikacji.
Antycypacja
Zdolność przewidywania i przygotowywania się psychicznego na możliwe wydarzenia. Może służyć bezpieczeństwu, ale w nadmiarze prowadzi do lęku.
Autonomia
Poczucie, że mam wpływ na swoje decyzje i wybory. To jedna z podstaw zdrowej psychiki i dojrzałej relacji.
Autoagresja
Zachowania lub myśli skierowane przeciwko sobie — mogą być fizyczne lub psychiczne (np. nadmierna samokrytyka, celowe krzywdzenie).
Awersja
Silna niechęć emocjonalna do osoby, sytuacji lub działania. Bywa reakcją obronną.
Autorefleksja
Świadome przyglądanie się swoim myślom, emocjom i zachowaniom, które prowadzi do rozwoju.
B
Behawioryzm
Nurt psychologii koncentrujący się na obserwowalnych zachowaniach i mechanizmach uczenia się.
Bezpieczeństwo emocjonalne
Poczucie bycia akceptowanym, rozumianym i chronionym w relacji.
Bierność
Unikanie działania mimo potrzeby zmiany. Często wynika z lęku lub braku wiary w siebie.
Bilans zasobów
Świadome rozpoznanie swoich mocnych stron, wsparcia i narzędzi, które pomagają w kryzysie.
Blokada emocjonalna
Stan, w którym trudno poczuć, nazwać lub wyrazić emocje — zazwyczaj jako wynik obrony przed bólem.
Błędne koło myśli
Powtarzające się negatywne myśli, które podtrzymują napięcie i hamują działanie.
Body scanning
Technika uważności polegająca na powolnym obserwowaniu doznań w ciele.
Bodźce stresowe
Sytuacje, rzeczy lub myśli, które wywołują napięcie emocjonalne lub fizyczne.
Borderline (BPD)
Zaburzenie osobowości charakteryzujące się niestabilnością emocji, relacji, obrazu siebie i lękiem przed odrzuceniem.
Brak granic
Trudność w odmawianiu, proszeniu o pomoc i określaniu swojej przestrzeni.
Bulimia
Zaburzenie o podłożu psychicznym, polegające na niekontrolowanym zjadaniu bardzo dużych ilości w krótkim czasie i stosowaniu ekstremalnych metod zwalczania skutków nadmiernego objadania się (prowokowanie wymiotów, nadużywanie środków przeczyszczających).
C
CBT (Cognitive Behavioural Therapy)
Terapia poznawczo-behawioralna, forma psychoterapii skoncentrowana na związku między myślami, emocjami i zachowaniami, pomagająca w identyfikacji i modyfikacji negatywnych wzorców myślenia, aby poprawić samopoczucie i funkcjonowanie.
Cień (Jung)
Części osobowości, których nie chcemy widzieć — zwykle emocje i potrzeby, które były kiedyś tłumione.
Cierpienie egzystencjalne
Trudne pytania o sens, cel, przyszłość lub tożsamość. Częste w momentach zmian.
Cierpliwość wobec siebie
Umiejętność pozwalania sobie na własne tempo rozwoju, bez presji „powinnam/powinienem już”.
Choroba psychosomatyczna
Dolegliwość fizyczna, na której rozwój wpływają czynniki psychiczne.
Coaching psychologiczny
Wsparcie skoncentrowane na celach, decyzjach i działaniach, oparte na wiedzy psychologicznej.
Coping (radzenie sobie)
Strategie i sposoby radzenia sobie ze stresem i trudnymi sytuacjami — zarówno zdrowe, jak i niezdrowe.
Cykl przemocy
Powtarzająca się sekwencja napięcia, wybuchu i okresu „miesiąca miodowego” po konflikcie.
Cykle nawyków
Powtarzający się schemat: bodziec → zachowanie → nagroda.
Czujność emocjonalna
Skłonność do nadmiernego obserwowania sygnałów z otoczenia — często wynik traumy lub doświadczeń z dzieciństwa.
Czynniki wyzwalające (triggery)
Rzeczy, słowa, miejsca lub emocje, które uruchamiają intensywną reakcję.
D
Defuzja poznawcza
to technika psychologiczna — stosowana m.in. w ACT (Acceptance and Commitment Therapy) — polegająca na dystansowaniu się od własnych myśli. Oznacza traktowanie myśli nie jako faktów ani nakazów, lecz jako przemijające treści umysłu — dzięki temu przestają automatycznie kierować emocjami i zachowaniem.
Depresja
Zaburzenie nastroju charakteryzujące się długotrwałym smutkiem, spadkiem energii, utratą zainteresowań, poczucia sensu i wartości. To nie „gorszy dzień”, lecz stan wymagający profesjonalnego wsparcia.
Deprymować
Wprowadzać kogoś w stan zniechęcenia, przygnębienia, zakłopotania, sprawiać, że traci on ochotę do działania.
Deprywacja
Stan długotrwałego braku zaspokojenia istotnych potrzeb (fizycznych, emocjonalnych, społecznych lub zmysłowych), co prowadzi do osłabienia funkcjonowania psychicznego lub fizycznego.
Dialog motywujący
Styl rozmowy terapeutycznej, który pomaga klientowi odkryć własną motywację do zmiany, szczególnie w kontekście uzależnień i zachowań nawykowych.
Dysforia
To objaw zaburzeń psychicznych polegający na reagowaniu rozżaleniem, złością lub agresją na stosunkowo błahe bodźce. Innymi słowy, jest to znaczne obniżenie nastroju, w którym ujemny ton emocjonalny (taki jak np. smutek czy przygnębienie) zyskuje silne zabarwienie gniewem, złością lub rozdrażnieniem.
Dysocjacja
Mechanizm psychiczny polegający na „odcinaniu” się od emocji, wspomnień lub rzeczywistości, gdy stają się zbyt obciążające. Może objawiać się uczuciem nierealności, pustką emocjonalną czy poczuciem bycia „obok siebie”.
Dysregulacja emocjonalna
Trudność w rozpoznawaniu, nazywaniu, wyrażaniu i kontrolowaniu emocji. Emocje mogą wydawać się zbyt intensywne lub nieprzewidywalne.
Dystraktor (rozpraszacz)
Coś, co rozprasza naszą uwagę i nie pozwala się skupić na wykonywanej czynności. Otaczamy się dystraktorami, takimi jak muzyka reklamy atakujące nas z każdej strony, przekaz video, czy muzyka w słuchawkach.
E
Ego
Struktura osobowości odpowiedzialna za racjonalne funkcjonowanie i kontakt z rzeczywistością.
Egocentryzm
Postrzeganie świata zewnętrznego polegające na centralnym umiejscowieniu własnej osoby w świecie. Niezdolność do tolerowania innych poglądów i postaw niż własne. W życiu człowieka egocentryzm jest naturalną postawą rozwojową, zarówno umysłową, jak i moralną, na określonym etapie rozwoju dziecka (okres przedszkolny). Później, a szczególnie w życiu dorosłym, jest objawem niedojrzałości, a co za tym idzie niedostosowania do życia w społeczeństwie.
Ekspozycja (terapia ekspozycyjna)
Stopniowe oswajanie się z bodźcami wywołującymi lęk, w bezpiecznych warunkach terapeutycznych, aby odzyskać poczucie kontroli.
Ekspresja emocjonalna
Sposób, w jaki człowiek komunikuje swoje uczucia — poprzez słowa, ton głosu, mimikę, gesty i zachowania.
Emergencja
Powstawanie jakościowo nowych form i zachowań z oddziaływania między prostszymi elementami. Przykładem takiego zjawiska jest proces myślenia, powstający z interakcji pomiędzy wieloma neuronami w ludzkim mózgu.
Emocje
Subiektywne stany psychiczne informujące o znaczeniu sytuacji.
Empatia
Umiejętność rozumienia i odczuwania emocji drugiej osoby — bez oceniania, doradzania czy umniejszania.
Eskapizm
Ucieczka od trudności emocjonalnych w czynności, które pozwalają zapomnieć (np. gry, seriale, praca). Może być neutralny lub stać się niezdrowym sposobem unikania.
Eustres
Pozytywny stres, który mobilizuje do działania i rozwoju.
F
Fantazja
Wyobrażeniowe przeżywanie sytuacji niezależnych od rzeczywistości.
Flashback
Nagłe, intensywne przeżycie obrazu lub emocji z przeszłego, często traumatycznego wydarzenia — jakby działo się tu i teraz.
Fobie
Silne, natrętne lęki dotyczące konkretnych obiektów lub sytuacji (np. latanie, pająki, przestrzenie publiczne). Mogą prowadzić do unikania.
Frustracja
Stan napięcia emocjonalnego wynikający z braku zaspokojenia potrzeb.
Funkcjonowanie ego
Zdolność psychiki do radzenia sobie z rzeczywistością: emocjami, stresem, relacjami i podejmowaniem decyzji.
G
Gaslighting
Manipulacja polegająca na podważaniu czyjejś pamięci, uczuć lub rozsądku, np. „to ci się wydaje”, „przesadzasz”.
Gestalt („kształt”, „całość”)
To nurt psychoterapii humanistycznej, skupiający się na holistycznym rozumieniu człowieka (ciało, umysł, emocje) i jego doświadczeniach w „tu i teraz”, dążąc do poszerzenia samoświadomości i pełni życia poprzez świadome rozpoznawanie potrzeb oraz branie za nie odpowiedzialności, w oparciu o autentyczną relację terapeutyczną.
Gniew
Intensywna emocja sygnalizująca naruszenie granic lub potrzeb.
Granice osobiste
Psychologiczna przestrzeń określająca, co jest dla nas w porządku, a co nie. Chronią nasze potrzeby i poczucie bezpieczeństwa.
Grupa terapeutyczna
Bezpieczna przestrzeń prowadzona przez terapeutę, w której osoby dzielą się doświadczeniami, słuchają innych i uczą się nowych sposobów radzenia sobie.
H
Habituacja
Zjawisko polegające na stopniowym przyzwyczajaniu się do bodźca — im częściej się z nim stykamy, tym słabsza reakcja emocjonalna.
Hedonizm
Pogląd, postawa, doktryna, uznająca przyjemność, rozkosz za najwyższe dobro i cel życia, główny motyw ludzkiego postępowania.
Hipochondria
Nadmierne skupienie na zdrowiu i obawy przed chorobą.
Holistyczne podejście
Patrzenie na człowieka jako całość — z jego emocjami, ciałem, umysłem, relacjami i duchowością.
Homeostaza
Naturalna tendencja organizmu organizmu do samoregulacji i utrzymywania stabilnego, względnie stałego środowiska wewnętrznego pomimo zmieniających się warunków zewnętrznych, działając na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego.
Humanizm
Nurt filozoficzny lub światopogląd oparty na racjonalnym myśleniu, który wyraża się troską o potrzeby, szczęście, godność i swobodny rozwój człowieka w jego środowiskach: społecznym i naturalnym.
I
Id
Pierwotna, popędowa część osobowości według Freuda.
Impulsywność
Działanie bez wcześniejszego namysłu, pod wpływem emocji lub potrzeby natychmiastowej ulgi.
Indolencja
Nieumiejętność wykorzystania swoich możliwości, także nieumiejętność radzenia sobie z problemami. Często objawia się brakiem motywacji do działania, a także trudnościami w podejmowaniu decyzji i radzeniu sobie z wyzwaniami.
Inteligencja emocjonalna
Umiejętność rozpoznawania, rozumienia i regulowania emocji.
Internalizacja
Proces psychologiczny i socjologiczny polegający na przyjmowaniu i przyswajaniu sobie zewnętrznych norm, wartości, poglądów, zasad czy wzorców zachowań, które stają się częścią własnego systemu przekonań i tożsamości, traktowane jako własne, a nie narzucone.
Interpretacja (terapeutyczna)
Propozycja terapeuty mówiąca o tym, co może stać za uczuciami lub zachowaniami klienta — przedstawiona delikatnie i z otwartością na dyskusję.
Introspekcja
Proces świadomej i wnikliwej obserwacji oraz analizy własnych myśli, uczuć, emocji i procesów psychicznych.
Izolacja emocjonalna
Oddzielanie się od uczuć lub relacji, aby uniknąć zranienia. Częsty skutek traumy lub długotrwałego stresu.
J
Ja idealne
Wyobrażenie tego, jaką osobą chcielibyśmy być, często zawierające oczekiwania i aspiracje.
Ja realne
Realistyczny obraz samego siebie, obejmujący zarówno mocne strony, jak i ograniczenia.
Jaźń
Nasze wewnętrzne poczucie „kim jestem”: tożsamość, wartości, potrzeby, emocje.
Jądro osobowości
Najgłębsza, najbardziej stabilna część psychiki — to, co w nas stałe, nawet gdy emocje lub zachowania się zmieniają.
K
Katastrofizacja
Zniekształcenie poznawcze polegające na przewidywaniu najgorszego możliwego scenariusza. Zwiększa poziom lęku i napięcia.
Koalkoholizm / współuzależnienie
Reagowanie w relacji z osobą uzależnioną nadmierną kontrolą, ratowaniem lub poświęcaniem się kosztem siebie.
Komunikacja asertywna
Wyrażanie swoich uczuć, potrzeb i granic w sposób jasny, spokojny i z szacunkiem do drugiej osoby.
Konflikt wewnętrzny
Zderzenie dwóch sprzecznych potrzeb, emocji lub wartości w jednej osobie (np. „chcę bliskości, ale boję się jej”).
Kompulsje
Powtarzalne zachowania lub rytuały wykonywane w celu zmniejszenia lęku lub napięcia, typowe m.in. dla OCD.
Kryzys psychiczny
Stan przeciążenia emocjonalnego, w którym dotychczasowe sposoby radzenia sobie zawodzą.
L
Labilność emocjonalna
Szybkie, silne zmiany nastroju, często trudne do przewidzenia i opanowania.
Lęk
Stan napięcia i niepokoju, często wywołany przewidywaniem zagrożenia, nawet jeśli nie jest realne.
Lęk uogólniony
Przewlekłe i trudne do kontrolowania zamartwianie się różnymi sprawami.
Libido
Energia popędowa związana z dążeniem do przyjemności i relacji.
Logoterapia
Nurt psychoterapii skoncentrowany na poszukiwaniu sensu życia.
Lojalność systemowa
Niewidoczne więzi z rodziną pochodzenia, wpływające na wybory i zachowania — często nieświadomie.
M
Mechanizmy obronne
Nieświadome sposoby radzenia sobie z emocjami, chroniące psychikę przed lękiem i bólem (np. zaprzeczanie, idealizacja, racjonalizacja). Chronią, ale mogą też ograniczać.
Mindfulness (uważność)
Świadome, nienarzucające się obserwowanie swoich myśli, emocji i ciała w chwili obecnej.
Model biopsychospołeczny
Podejście uwzględniające biologiczne, psychiczne i społeczne aspekty zdrowia.
Motywacja wewnętrzna
Chęć działania wynikająca z potrzeby rozwoju, ciekawości lub wartości, a nie z presji zewnętrznej.
N
Napięcie emocjonalne
Poczucie przeciążenia psychicznego, które może prowadzić do złości, wybuchów, wycofania lub ucieczki w nałogi.
Nastrój
Długotrwały stan emocjonalny wpływający na sposób myślenia i działania.
Natrętne myśli
Niechciane, powracające treści wywołujące dyskomfort.
Nawrót
Powrót do starych zachowań (np. picia, hazardu, kompulsywnego jedzenia). Jest częścią procesu zdrowienia — sygnałem, że trzeba wrócić do pracy nad sobą.
Nerwica
Potoczne określenie zaburzeń lękowych i somatyzacyjnych.
Neuroplastyczność
Zdolność mózgu do zmiany i adaptacji pod wpływem doświadczeń.
Neuroróżnorodność
Naturalna różnorodność w funkcjonowaniu mózgu, obejmująca m.in. ADHD, autyzm, dysleksję.
O
Objawy somatyczne
Fizyczne symptomy (np. ból, napięcie, kołatanie serca), których źródłem są emocje lub stres.
Odporność psychiczna
Zdolność do przetrzymywania trudnych sytuacji i powrotu do równowagi.
Odrzucenie emocjonalne
Brak ciepła, wsparcia lub zainteresowania ze strony bliskich — często bolesny i wpływający na późniejsze relacje.
Osobowość
Unikalny i względnie stały zbiór cech psychicznych, wzorców myślenia, odczuwania i zachowania, który odróżnia daną osobę od innych i wpływa na jej reakcje na świat.
P
Perfekcjonizm
Potrzeba robienia wszystkiego idealnie, często z lękiem przed krytyką lub porażką.
Poczucie własnej wartości
Ocena siebie — przekonanie, że zasługujemy na szacunek, miłość i dobre traktowanie.
Prokrastynacja
Odwlekanie zadań mimo negatywnych konsekwencji. Zwykle wynika z lęku, przeciążenia lub nadmiernych wymagań wobec siebie.
Przeniesienie
Kierowanie emocji pochodzących z przeszłych relacji (np. z rodzicem) na terapeutę lub inną osobę.
R
Regulacja emocji
Umiejętność radzenia sobie z emocjami tak, by nie przejmowały kontroli nad zachowaniem. Obejmuje rozpoznawanie, nazwę, wyrażanie i łagodzenie emocji.
Relacja terapeutyczna
Bezpieczna, oparta na zaufaniu więź między terapeutą a klientem — fundament skutecznej terapii.
Rozszczepienie
Postrzeganie świata w skrajnościach (dobry/zły), bez odcieni szarości. Częste przy silnym stresie lub zranieniach z przeszłości.
S
Samoregulacja
Zdolność do uspokajania się, kojenia własnych emocji i dbania o swoje potrzeby.
Somatyzacja
Wyrażanie emocji poprzez ciało — bóle, napięcia, zawroty, zmęczenie, gdy nie mamy kontaktu z uczuciami.
Strefa komfortu
Znany i przewidywalny sposób funkcjonowania — daje bezpieczeństwo, ale czasem blokuje rozwój.
Superego
Wewnętrzny system zasad, norm i krytyki. Może wspierać lub generować nadmierny wewnętrzny nacisk.
T
Terapia poznawczo-behawioralna (CBT)
Skupia się na identyfikowaniu i zmianie wzorców myślenia i zachowania, które powodują cierpienie.
Terapia schematów
Praca nad głęboko zakorzenionymi przekonaniami o sobie i świecie, które powstały głównie w dzieciństwie i wpływają na obecne relacje.
Trauma
Zdarzenie lub seria doświadczeń przekraczających możliwości psychiki. Pozostawia silne emocje, lęki i wzorce zachowań.
U
Uogólniony lęk (GAD)
Przewlekłe zamartwianie się wieloma sprawami jednocześnie, często bez konkretnej przyczyny.
Uważność
Świadome, akceptujące bycie w chwili obecnej, bez oceniania.
Uzależnienie
Stan, w którym substancja lub zachowanie zaczyna dominować nad życiem osoby, prowadząc do utraty kontroli, negatywnych konsekwencji i silnego przymusu.
W
Współczucie dla siebie (self-compassion)
Traktowanie siebie z czułością i wyrozumiałością, szczególnie w trudnych momentach.
Wypalenie
Stan głębokiego wyczerpania emocjonalnego, mentalnego i fizycznego, wynikający z długotrwałego stresu lub przeciążenia.
Wzorce relacyjne
Utrwalone sposoby budowania relacji, często ukształtowane w dzieciństwie. Mogą pomagać lub utrudniać tworzenie bliskości.
Z
Zaburzenia lękowe
Zespół problemów, w których lęk staje się przewlekły, nadmierny i utrudnia codzienne funkcjonowanie.
Zasoby
Wszystko, co pomaga radzić sobie z życiem: umiejętności, relacje, doświadczenia, zdrowe nawyki i mocne strony.
Zinternalizowane przekonania
Głosy i „prawdy” przejęte od ważnych osób z przeszłości (np. „muszę być idealny”, „nie wolno okazywać słabości”), które wpływają na codzienne wybory.
Złość
Naturalna emocja sygnalizująca naruszenie naszych granic, potrzeb lub poczucia bezpieczeństwa.